TANZİMATTAN ÖNCEKİ DÖNEM

Tanzimattan önceki dönemde Osmanlı Devletinde İslam Hukukunun çok büyük ölçüde hakim olduğunu görmekteyiz. Bu bağlamda noterlik de bu hukuk sistemine uygun olarak gelişmiştir. İslam Hukukunun noterliğe çok büyük önem verdiğini ilk bakışta söylemek mümkündür. Zira, İslam Hukukunun temel kitabı olan Kuran-ı Kerim (Bakara) suresinin 282 inci ayeti bu konuda önemli hükümler ihtiva etmektedir. Anılan Ayet-i Kerime’nin meali şöyledir; “Ey iman edenler! Belirlenmiş bir süre için birbirinize borçlandığınız vakit onu yazın. Bir katip onu aranızda adaletle yazsın. Hiçbir katip Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan geri durmasın; (her şeyi olduğu gibi) yazsın. Üzerinde hak olan kimse (borçlu) da yazdırsın, Rabbinden korksun ve borcunu asla eksik yazdırmasın. Şayet borçlu sefih veya aklı zayıf veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahit bulundurun. Eğer iki erkek bulunamazsa rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ile –biri yanılırsa diğerinin ona hatırlatması için –iki kadın (olsun). Çağırıldıkları vakit şahitler gelmemezlik etmesin. Büyük veya küçük, vadesine kadar hiçbir şeyi yazmaktan sakın üşenmeyin. Böyle yapmanız Allah nezdinde daha adaletli, şehadet için daha sağlam, şüpheye düşmememiz için daha uygundur. Ancak aranızda yapıp bitirdiğiniz peşin bir ticaret olursa, bu durum farklıdır. Bu durumda onu yazmamanızda sizin için bir sakınca yoktur. (Genellikle) alış-veriş yaptığınızda şahit tutun. Ne yazan, ne de şahit zarara uğratılsın. Eğer bunu yaparsanız (zarar verirsiniz) şüphe yok ki bu, sizin yoldan çıkmanız demektir. Allah’tan konkur, Allah size gerekli olanı öğretiyor. Allah her şeyi bilmektedir.

Bu ayetteki borç kavramı sadece karz akdine münhasır olmayıp bütün borçlara şamildir.

Bu ayetin gereği olarak İslam devletlerinde katib-i adiller noterlik hizmetlerini yapmışlardır. Katib-i adillerde aranan özellik, hiçbir şahsa düşmanlıklarının olmaması, adil, güvenilir ve ilmi sakde ehil (yani senet, sözleşme ve sairenin formüle edilmesinde bilgili) olmalarıdır.

Osmanlı Devletinde ise Tanzimata kadar noterlik görevi, dini hükümlere göre, kadı ve naipler (kadı yardımcıları) tarafından yerine getirilmiştir.

Kaliforniya Eyaletinde noter hukuki, mali kurumlar ve gayrimenkul işlerinde önemli hizmetler üstlenen kamu görevlileridir. Kaliforniya’da gerekli koşulları yerine getirmek görevlerini yürüten 146.000’in üzerinde noter vardır. 8214.1, 8214.5, 8219.5 ve 8223 sayılı yasalarda yer alan noterliğe ilişkin yeni düzenlemeler 1 Ocak 1999 tarihinden itibaren yürürlüğü girmiştir. Noterler için hukuksal değişiklikleri izlemek, görevlerini huzurla yürütmek açısından çok önemlidir.

Noter olmak için sırasıyla şu koşullar yerine getirilmelidir. Kaliforniya eyaletinde mukim olmak, en az 18 yaşında olmak, Eyalet Bakanlığınca düzenlenen yazılı sınavda başarılı olmak, İngilizce okuyup yazar olmak, ağır suçlar veya yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymiş ya da noterlik göreviyle bağdaşmayacak yapıda olmamaktır.

Bu koşulları taşıyan kişilerin bir başvuru formuyla, parmak izi kartını doldurarak bunları sınav yerine teslim etmeleri gerekir. Parmak izi kartı kişinin adli sicilinin araştırılması için Adalet Bakanlığına gönderilirken, başvuru formu da Eyalet Başkanlığı yetkililerince incelemeye alınır. Başvurularından itibaren altı ay geçtikten sonra ataması yapılabilen noterlerin parmak izi araştırması tekrarlanır.

Başvuru işlemlerini tamamlayan kişiler 30 gün içinde yemin ederler ve 15.000 dolarlık bir teminat senedi vilayet maliye bürosuna teslim ederler. 30 günlük süne içinde bunların yapılmasıyla başvuru sahibi noterlik hizmetine başlayabilir. Noter başvurusunda bulunan kişi görev yapmak istediği yeri Eyalet Bakanlığına bildirir.

Kaliforniya kanunları kamu yararına noterlerin kefalet vermesini gerektirir. Bu kefaletin noter için bir sigorta işlemi olmadığını belirlemek önemlidir. Kefalet yalnızca noterlere karşı ileri sürülebilecek tazminat taleplerini karşılamaya yönelik sınırlı bir mali fondur. Noterler ihmal ya da kusurları sonucu sonucu verdikleri zararların tamamından ve bunların karşılanmasını sağlayan kefalet kurumuna, ödenen tazminatın tümüyle kişisel olarak sorumludurlar.

Bir noter Kaliforniya Eyaletinin tamamında noterlik hizmeti verebilir. Noter yemin ve teminatının geçerli olduğu her yerde görev yapar. Noterler bunun yanında düzenledikleri tüm belgelere “Kaliforniya Eyaleti-Los Angeles Şehri” gibi bir başlık da koyarlar. Başlıktaki şehir, noterin noterlikten önceki ikametgahıdır.

Makul bir talebi olan ve gerekli ücreti ödemeye hazır herkese noterlik hizmeti vermek bir noterin görevidir. Bu tür bir hizmeti yerine getirmeyen ya da reddeden noter bu tasarrufundan kaynaklanacak her türlü zarardan sorumludur. Bunun istisnası, bir Kaliforniya noterinin normal mesai saatleri içinde yetişmeyecek işlerle ilgili olarak iş sahibine hizmet veremeyeceğini bildirmesi durumudur. Bu istisna eyalet, viyalet, şehir askeri ve okul bölgelerinde yerel kamu görevlisi olarak çalışan noterlere uygulanmaz.

Kaliforniya noterleri noterlik hizmeti vermeyi reddedemezler, hukuka aykırı işleri de yapamazlar. Yapamayacakları diğer işler kanunların uygulanması şeklinde, her türlü hukuki belgeyi düzenlemek, onaylamak ve her türlü hukuki belge veya sorun hakkında tavsiyede bulunmak gibi işlerdir. Noterler bu tür talepleri reddederek talepte bulunan bir avukatı göndermelidir.

İngiltere ve Galler ülkesinde klasik anlamda noter türüne rastlamak mümkün değildir. İngiltere’de noter iki kategoriye ayrılmaktadır. Bunlar; Londra kenti noterleri veya mukavelat muharriri noterler (Scrivener notaries) ve diğer noterler (Solicitor)’dır. Diğer noterler kendi aralarında genel ve mahalli olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Londra noterlerinin iki mesleki kuruluşu vardır. Londra noterleri hiçbir zaman “Law Society” ve “Avukatlar Genel Konseyine” bağlanmamışlardır. Bunlar, gerçekte uluslar arası hukuk noterleridir. Yurt dışında sonuç doğuracak işlem ve sözleşmeler, bu noterlerin yetki alanına girmektedir.

İngiltere’de “Scrivener Notaries” dışında üç çeşit noter daha bulunmaktadır. Bunlar; kilise noterleri, genel noterler ve belgesel Noterler’dir. Kilise noterleri, kilise mahkemesi katipliği veya papazların hukuki işlerini yöneten katiplik işlerini yapmaktadırlar. Genel noterler, İngiltere ve Galler ülkesinin katiplik işlerini yapmaktadırlar. Genel noterler, İngiltere ve Galler ülkesinin her yerinde (Londra kenti dışında) çalışma imtiyazını elde etmiş noterlerdir. Bölgesel noterler, İngiltere’de Solicitor adı altında sınırları kesin olarak belirlenmiş bir bölgede mesleklerini yürütürler.

İngiltere’de noterlik sistemi çok yerleşmiş değildir. Noterlik hizmetine ülke içinde ihtiyaç duyulduğu pek söylemez. Bununla beraber noterlik işleminin resmiyeti ve delil olarak gücü, düzenlenmesinde ve onaylanmasında noterin üstlendiği rolün önemi yabancı ülkelerde kullanılacak belgeler ve bunun karşıtı yabancı ülkelerde düzenlenip İngiltere’de kullanılacak belgeler açısından uzun zamandan beri İngiliz hukukunca da kabul edilmektedir.

Avusturya’da noter olabilmek için diğer Avrupa ülkelerinde olduğu şekilde asgari bir eğitimden geçmiş olmak ve noterlik mesleğine atanabilmek için yeterli şartlara sahip olmak gerekir. Buna göre noter adayının, reşit olması, Avusturya vatandaşı olması, hukuk eğitimine başarıyla tamamlamış bulunması (Avus.NK. 6) ve onursuz davranışlar ve malvarlığını serbestçe yönetememe gibi engel bir halinin bulunmaması gerekir. Bu şartları haiz noter olmak isteyen ilgilinin, bir noter tarafından aday olarak kabul edilmesi gerekir. Noter, bu kabulü, ilgili eyalet noter odasına bildirmek zorundadır. Aday, yukarıda belirtilen koşulları taşıyorsa noter adayları listesine kaydedilir.

Aday bundan sonra en az üç yıllık staja tabi tutulur. Adayın noter olabilmesi için iki bölümden oluşan ve belli bir süre içerisinde tamamlanması gereken noterlik sınavını başarmış olması gerekir (Avus.NK. 6/I,c). Bu sınavın ilk kısmını aday, noter adayı olarak yaptığı stajın 18 ayından sonra başarmak zorundadır. Sınavın ikinci kısmını ise, yine stajın devam eden 12 ayından sonra gerçekleştirilmektedir.

Avusturya’da noterler tek başına çalışabildikleri gibi, büro ortaklığı tarzında bir yapılanmaya da sahiptirler. Buna göre, noterler, bir noter olabilme koşullarını taşıyan diğer noterler veya noter adayları ile noter ortaklığı kurabilirler (Avus.RK 22/I).

Günümüzde İsviçre’de noterlik yapılanması Federal yapıda ele alınmış değildir. Noterlik mesleğinin yapılanması tamamen Kantonlara bırakılmıştır. İsviçre’de 25 Kanton kendi belgesi içerisinde serbestçe noterlik mesleğine yönelik düzenlemelere yer vermiştir. Kantonların büyük bir bölümünde noterlik, serbest bir meslek olarak kabul edilmiştir. Nitekim Aargau, Basel-Sadt, Frieburg, Genf, Neuenburg, Uri, Tessin, Waadt, Wallis Kantonlarındaki düzenleme bu doğrultudadır. Graubünden, Luzern, Nidwalden ile Zug Kantonlarında noterlik memuriyet görevi yanında serbest noterler şeklinde yapılanmıştır. Öte yandan, Luzern, Zug ve Nidwalden Kantonlarında ise, bazı noterlik işlemlerinin yapılması açısından avukatların da görevlendirildiği görülmektedir. İsviçre Kantonlarında hangi noterlik biçimi benimsenirse benimsensin, noter sayısı bakımından sınırlı sayı prensibi (numerus clasus) geçerlidir.

Aynı dönemde kralın, senyorların ve kilisenin de ayrı ayrı noterleri bulunmaktaydı. Krala mensup noterler Fransa’nın tamamında, sinyorlara mensup noterler ise sinyor arazisi içinde tanzim ve tasdik işlerini yaparken, kilise tarafından tayin edilen noterler kiliseler için çalışırlardı. 1789 Fransız ihtilalinden sonra ise noterliğin bugünkü kimliğini kazandığını görmekteyiz. 16.3.1803 tarihli Kanunla “notairpublic”adı altında kurulan noterliklere tayin edilen noterlerin yetkileri bulundukları vilayetlere hasredilmiş, daha önce krallık, sinyorluk ve kilise nezdinde yürütülen tanzim, tasdik ve tescil işleri, kaydı hayat şartıyla görev yapan noterlere verilmiştir. Bugün de noterlik hizmetleri iki farklı statüdeki noterlikler eliyle yürütülmektedir. Bunlar; Genel Hukuk Noterlikleri ile Yerel Hukuk Noterlikleridir.

Günümüzde Alman hukukunda noterlik mesleği dörtlü bir yapı ile düzenlenmiştir. Bunlar; yalnız noter (Nur Notar), hakim noter, devlet memuru noter ile avukat noter (anwaltsnotar)’dir.

Yalnız noter (Nur Notar) Bnoto 8’e göre, noterlik sıfatına sahip olan kişi olup, yalnızca noterlik mesleğini ifa edebilmektedir. İkinci bir mesleğin noterlik mesleği ile burada birleşmesi mümkün değildir. Hakim noter, tereke ve tapu sicili hakiminin aynı zamanda noterlik işlemleriyle görevlendirildiği hallerde söz konusudur.Devlet memuru noter, tam bir hukuk eğitiminden geçmiş devlet memurlarının (örneğin yüksek dereceli memurların) noterlik görevini üstlenmiş olmasıdır. Avukat-Noter (Anwaltsnotar) ise, belirli bir süre avukatlık yapmış olan kişilerin ek olarak noterlik görevini üstlenmiş olmasıdır. Burada avukatlık mesleği noterlik mesleği bir arada yerine getirilebilmektedir.

Söz konusu bu iki kökün bir sentezi sonucu modern anlamda noterlik müessesesi Roma Hukukunda ortaya çıkmıştır. Justinian döneminde Tabellionların görev ve organizasyon olarak hukuki bir düzenlemeye kavuşmasından sonra 11. yüzyıl sonlarından itibaren ilk noter okulları da kurulmuştur. Özellikle İmparator Friedrich Barbarossa (1152-1190) ve Papa III.Alexander (1159-11981) danemlerinde resmi noterlik Roma Hukukunun etkisi altında kalan hukuk sistemleri içinde de yaygınlaşmaya başlamıştır. İlk olarak Papa III.Alexander tarafından Bologna Üniversitesinde noterlik dersleri verilmesinden sonra bu alan diğer üniversitelerde de bir bilim dalı olarak kabul edilmeye başlamıştır. Papa III. Alexander, noter işlemlerinin, tanıkların ölümünden sonra dahi ispat gücüne sahip olduklarını bir deklerasyon ile bildirmiştir. İmparator tarafından noter atanmasına ise ilk olarak 1186 ve 1191 yıllarında rastlanmaktadır.

• Roma Hukukunda Noterlik
• Alman Hukukunda Noterlik
• Fransız Hukukunda Noterlik
• İsviçre Hukukunda Noterlik
• Avusturya Hukukunda Noterlik
• İngiliz Hukukunda Noterlik